भूराजनीति, आमनिर्वाचन र एल्गोरिदम
९ माघ २०८२, शुक्रबार
१२ बुँदे सम्झौताको बहानामा पश्चिमा उपलब्धि र संविधानलाई नि:सर्त स्वीकार गरेबापत ओली, प्रचण्ड र देउवाले राजनीति बाहेक सबै गरे । सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रपश्चात् राज्यदोहनलाई जन्मसिद्ध अधिकार ठान्दै र मान्दै आएको सोकल्ड नेतृत्वले प्रतिपक्षी विहीन ‘गिरोहतन्त्र’ चलाए । जसले गर्दा आयातित लोकतन्त्र र गणतन्त्रको अनुहारमा कालो पोतियो । फलस्वरूप ७५ वर्षे लगानी र १२बुँदे मार्फत लादिएका कथित उपलब्धि जोगाउन अमेरिकी सत्ताले सिलिकन भ्यालीलाई जिम्मा दियो ।
समान गल्ती गरेर फरक नतिजाको अपेक्षा राख्ने नागरिकलाई विकल्प दिलाउने पश्चिमा शक्तिको पछिल्लो सक्रियतापश्चात् असफल नेतृत्व नराम्रोसँग रन्थनिएको छ । ओली/देउवाको अराजनीतिक सहकार्यपश्चात् खलबलिएको वैदेशिक सम्बन्ध र विस्फोटको अवस्थामा पुगेको आन्तरिक अन्तरविरोधको सदुपयोग गर्दै भाद्र २३ र २४ को रणनीतिक विद्रोह गराइयो । दुर्भाग्यवश एल्गोरिदममार्फत लोकप्रिय बनाइएको सोकल्ड विकल्पले नख्खु जेलमा आफूलाई नेता बनाउन सकेन । भारतीय सिनेमा सिङ्घमको भिलेन `जयकान्त शिकरे`को हैसियत देखाउँदै जेलबाट निस्कने उत्ताउलो गतिविधिले सिलिकन भ्यालीलाई रक्षात्मक बनायो । अन्ततः धेरै मिहिनेतपश्चात् उनीहरूकै नयाँ विकल्प बालेनसँग हात मिलाउन बाध्य पार्दै ड्यामेज कन्ट्रोल गरियो ।
‘भारत, तिब्बती शरणार्थी र एमसिसी’मार्फत चीनलाई डिस्टर्व गर्ने अमेरिकी रणनीतिबाट भारतले हात झिक्दा नेपाल भूराजनीतिको खेलमैदान बनेको छ । वास्तवमा एमसिसी विकासे परियोजना थिएन । अनुदान नामको रणनीतिक लगानी थियो । चीनलाई घेर्ने दीर्घकालीन सुरक्षासँग जोडिएको प्रोजेक्ट थियो । हाइब्रिड शासनले नागरिकलाई लोभ्याउन असफल हुँदा समेत चीनले अमेरिकी सत्ताको रणनीतिक प्रोजेक्ट रोक्न सकेन । यतिबेला परिस्थिति बदलिएको छ । भारतीय सत्ता अमेरिकी कित्ताबाट फुत्केर रुस/चीनसँग गठबन्धन गर्ने अवस्थामा पुगेको छ । जसको प्रत्यक्ष असर आयातित संविधानमाथि पर्दै छ ।
पछिल्लो समय दक्षिण एसियामा गहिरो भूराजनीतिक परिवर्तनहरू देखिएको छ । बेइजिङ यस क्षेत्रमा आफ्नो शक्ति विस्तार गर्न उत्सुक छ । विश्वको शक्तिशाली मुलुक अमेरिकाले दक्षिण एसियामा रणनीतिक लगानी गरिरहेको छ । यस तथ्यलाई सूक्ष्म अध्ययन गर्दै चीनले भारतसँग प्रभावकारी सम्बन्ध विकास गर्न चाहन्छ । चीन र भारतको आर्थिक प्रगति र नवीन सम्बन्धपश्चात् नेपाल भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको इपिसेन्टर बन्दै छ । सार्कको निष्क्रियता र युक्रेनको राजनीति बुझ्न नपाउने सर्तमा जन्माइएको कथित विकल्पलाई `मिसन खरानी`को कच्चा पदार्थ बनाइएको घटना भूराजनीतिसँग जोडिएर आएको डिजिटल पुस्ताले बुझ्ने समय आएको छ ।
‘पुरानो संसार मर्दैछ र नयाँ संसार जन्मन सङ्घर्ष गरिरहेको छ : अहिलेको समय राक्षसहरूको हो’ भन्ने एन्टोनिओ ग्राम्स्कीको भनाइलाई गहिरो अध्ययन र विश्लेषणपश्चात् विश्व पुँजीवादले एल्गोरिदमको विकास गरेको छ । मुलुक निर्वाचनमा होमिएको छ । झट्ट हेर्दा निर्वाचन मुलुकमा हुँदैछ तर असली निर्वाचन सिलिकन भ्यालीमा (उत्तरी क्यालिफोर्नियाको हाईटेक क्षेत्र) हुँदैछ । पश्चिमा रणनीतिको निम्ति तयार गरिएका सेलेब्रेटीहरु आफू के कारणले लोकप्रिय भएको, किन लोकप्रिय गराइएको भन्नेसम्म बुझ्दैनन् । जब उनीहरूको औचित्य सकिनेछ, नतिजा कतिसम्म निर्मम हुनेछ भन्ने बुझ्न दिल्लीको अरविन्द केजरीवाल र मुलुकको केपी ओली काफी छन् ।
सिलिकन भ्यालीका रणनीतिक उत्पादनमार्फत नेपालको राजनीतिक मैदानमा उतारिएका कथित विकल्प नागरिकको दुर्भाग्य बनेर उदाउँदै छ । एल्गोरिदमको असली तागत नबुझेको डिजिटल पुस्ताले फेसबुकमार्फत मतदातासम्म हरेक मिनेट पुग्नेछन् । उनीहरूले मतदाताको इमोसनसँग खेल्नेछन् । अन्याय, अत्याचार, कुशासन, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार र पछिल्लो नरसंहारको रणनीतिक मार्केटिङ गर्दै आफूले चाहेको नतिजा निकाल्न सोसल मिडिया, एआई र एल्गोरिदमको प्रयोग गरिरहेका छन् । विचारविहीन भीडलाई राजनीतिक उद्योगमा प्रवेश गराउँदै भूराजनीतिक शक्तिले गरिरहेको चलखेलले कांग्रेस-एमालेको दलीय हैसियतमाथि गम्भीर प्रभाव पार्ने तयारी पुरा भएको छ ।
विश्व द्रुतगतिमा परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको छ । विश्वव्यापी राजनीति बढ्दो घर्षणको चरणमा प्रवेश गरेको छ । इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा डिजिटल पुस्ता र सिलिकन भ्यालीद्वारा जन्माइएका खेतालाहरूले राजनीति बुझेको देखिएन । उनीहरू आफूले चाहेजस्तो सुन्न चाहन्छन् । चाहेजस्तो नभए तत्काल ट्युन-आउट भइहाल्छन् । अझ रोचक कुरा उनीहरू `एल्गोरिदम`बाट उत्पन्न वास्तविकतामा बाँचिरहेका छन् । डिजिटल पुस्ता के हेर्न, सुन्न, पढ्न वा अन्तर्क्रिया गर्न चाहन्छ भन्ने कुरामा एल्गोरिदमले उत्सुकतापूर्वक साथ दिँदै आएको छ ।
विशेषगरी सामाजिक सञ्जालमा घृणा, दुर्व्यवहार, उपहास र नकारात्मक प्रतिक्रियालाई एल्गोरिदमले चाहेको स्थानमा पुर्याउँदै छ । एल्गोरिदमले सोसल मिडिया प्रयोगकर्ताको दिमागलाई गहिरोसँग पढिरहेको छ । पछिल्लो पुस्ताले फरक विचारहरूसँग संलग्न हुने क्षमता गुमाउँदै गएको फाइदा डेटा पुँजीवादले उठाउँदै छ । रोचक कुरा के छ भने, प्रविधिको लत या कुलतमा परेका प्रयोगकर्ताहरू आफू कसरी बरबाद भइरहेको छु भन्ने थाहा नै पाउँदैनन् ।
मुलुकको संविधान, पश्चिमा उपलब्धि र राजनीतिले नागरिकको बारेमा सोच्दैन । वैदेशिक शक्तिको आशीर्वाद प्राप्त गर्दै कुर्सीमा पुग्ने र टिक्ने दलीय मुखियाहरूले समस्याको बारेमा स्पष्ट हुनसमेत चाहँदैन । न्याय र आर्थिक वृद्धिलाई चटक्क बिर्सिएको नेतृत्वले नागरिकको गरिबीमा भविष्य देख्दैछ । मुलुकभित्र अवसरहरूको बन्ध्याकरण गर्ने र नागरिकको जीविकोपार्जन सुरक्षित नगर्ने सर्तमा प्राप्त सत्ता किन खोसियो भन्ने गम्भीर समीक्षा गर्नुको सट्टा वैदेशिक षडयन्त्र भन्दै आफूलाई चोखो देखाउने ओली-राजनीति मुलुक विघटनको कारण बन्दैछ ।
डिजिटल पुस्ताले महसुस गर्न सक्ने परिवर्तन खोजेको छ । फेसबुकमा स्ट्याटस लेखेर परिवर्तन खोज्ने व्यक्तिलाई एल्गोरिदमले राष्ट्रिय मुक्तिदाता बनाउँदै छ । महानगरपालिकाको वार्षिक बजेट खर्च गर्न नसक्ने, बजेट खर्च गर्ने संरचना निर्माण गर्ने नसक्ने, सडक व्यापारबाट गुजारा चलाएका नागरिकलाई काठमाडौँबाट विस्थापित गर्दै विद्रोहको वातावरण सिर्जना गर्ने व्यक्तिलाई मुलुक सुम्पिने खेल सही नियतले गरिएको कुनै सङ्केत भेटिँदैन ।
मुलुक निर्माणको ‘ब्लु प्रिन्ट’ पस्किँदै मतदाता सामु जानुको सट्टा ओली/प्रचण्ड/देउवाको कमजोरीलाई सत्ताको सिँढी बनाउने एल्गोरिदम नेतासँग पश्चिमा शक्ति प्रफुल्ल देखिएको छ । जलाइएका संरचना उठाउने स्रोत र कार्यक्रम, युवा पलायन रोक्ने कार्यक्रम, कर्मचारी प्रशासनको आमूल परिवर्तन, न्यायालयको क्रान्तिकारी सुधार, संविधान र निर्वाचन प्रणाली संशोधनको एजेन्डा बिना मैदान ओर्लिएको वैकल्पिक शक्ति समेत आयातित रहेको खुलिसकेको छ ।
मुलुकमा विश्वासको खडेरी परेको छ । सोकल्ड नेतृत्वको राजनीति पतन भइसकेको छ । आयातित लोकतन्त्र त्रासदीमा परिणत भएको छ । ‘कानुनी शासन’को खिल्ली उडाउँदै हुर्किएको आयातित लोकतन्त्रले संविधान र संवैधानिकतालाई विकृत गर्दै अगाडि बढेको छ । राजनीतिलाई धमिलो बनाउँदै एल्गोरिदमद्वारा लोकप्रिय बनाइएको व्यक्ति मतदातासामु पुऱ्याइँदै छ, जसले शासन र संस्थालाई थप कमजोर बनाउने छ ।
विशेषगरी आर्थिक सङ्कट र बेरोजगारीले रन्थनिएका मतदाताहरू लोकप्रिय बयानबाजी र गलत सूचनाको सिकार बन्ने खतरा रहन्छ । यसले अराजनीतिक वातावरण सिर्जना गर्दछ जहाँ प्रमाणमा आधारित बहस, आलोचनात्मक सोच र सामूहिक निर्णय लिने क्षमतामा कमी छ । एल्गोरिदमले मतदाताको संवेदनशीलतासँग खेल्दै आफ्नो दीर्घकालीन लक्ष्य प्राप्त गर्न कुनै कसर राख्दैन । जसले सङ्कटलाई गहिरो बनाउँदैछ ।
वर्तमान समयमा सङ्गठन निर्माण गर्न राजनीतिक नेतृत्वले भूमिगत हुन पर्दैन । सोसल मिडिया र डिजिटल प्रविधिको प्रयोग गर्दै निर्माण गरिएको आधुनिक सङ्गठनलाई पश्चिमा शक्तिले चाहेजसरी चलाउन सक्नेछन् । मुलुकको भविष्य जेसुकै होस्, जनतालाई एकजुट हुन नदिने शक्ति एल्गोरिदम लिएर नागरिकसामु आएको छ । पटके परिवर्तनको नाममा आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक क्षय द्रुतगतिमा बढिरहेको छ । टेक्नो पोलिटिक्सले सोकल्ड नेतृत्वलाई ‘नोकिया फोन’को हैसियतमा पुर्याउँदै छ । ‘एआई र डेटा पुँजीवाद’को तागत नबुझेको ओली राजनीति ‘महेश बस्नेत’लाई प्रविधि मान्दैछ ।
विचारको मरुभूमिमा सत्ताको मृगतृष्णा पाल्नेलाई डिजिटल पुस्ताले संङ्काको सुविधा दिन तयार भएको छ । पछिल्लो समयमा डिजिटल पुस्ताले राजनीतिक रूपान्तरण खोजिरहेको छ । श्रीलङ्का, बङ्गलादेशको प्रयोग जेनजी विद्रोहको नाममा मुलुकले नक्कल गरिसकेको छ । ‘जेन जेड विद्रोह’ले परम्परागत शक्तिको वर्चस्वमाथि ठुलो धक्का लागेको छ । यद्यपि डिजिटल पुस्ताले पुर्खा परम्पराको औचित्य र महत्त्व बुझ्न नसक्दा वास्तविक रूपान्तरण रोकिएको छ । जसको फाइदा सिलिकन भ्यालीले उठाउँदै छ ।
अन्तमा, डुङडुङती गन्हाएको थकित नेतृत्वले राजनीतिलाई थुनेर राख्ने कोसिस गरेको सजाय भोग्दैछन् । एल्गोरिदमको असली नियत र लक्ष्य नबुझेको डिजिटल पुस्ता उनीहरूको कच्चापदार्थ बनिसकेका छन् । गल्तीको वरिपरि एकताबद्ध हुन हौसिएको डिजिटल पुस्ता सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक प्रणालीबिनाको परिवर्तनमा लट्ठिएको छ । रणनीतिक फ्याक्ट्रीबाट जन्माइएको ‘नयाँ ट्रेन्ड’ले मुलुकलाई डुबाउँदैछ । सङ्कटलाई समाधान बनाएर पस्किने एल्गोरिदमको घन चक्करबाट उम्किन नसकेको डिजिटल पुस्ता घनघोर अन्धकार तर्फ लम्किँदै छ । भाद्र २३ अर्थात् कुशासन र नरसंहार, भाद्र २४ अर्थात् मिसन खरानी र एल्गोरिदमबाट मुलुकलाई जोगाउन नसके आगामी निर्वाचनपश्चात् नेपालको वास्तविक दु:ख सुरु हुनेछ ।